Όλα κλειστά...

 

Στην πόλη μας έχουμε τη συνήθεια να αναδεικνύουμε κάτι, να το εγκαινιάζουμε και μετά να το αφήνουμε κλειστό. Οι στοές μέσα στο Κάστρο  θα μπορούσαν να είναι ένα ζωντανό κομμάτι της πόλης — χώρος περιπάτου, ιστορίας, μικρών εκθέσεων, πολιτισμού- κάτι που συνέβαινε για ένα μικρό διάστημα.  Εδώ και  καιρό όμως ο κόσμος περνάει απέξω και βλέπει κλειστές πόρτες. Μέχρι και την πινακίδα που εξηγούσε τι υπάρχει εκεί μέσα αφαίρεσαν. Και το χειρότερο δεν είναι η εγκατάλειψη· είναι το μήνυμα που εκπέμπεται: «Το έργο δεν έγινε για να λειτουργεί αλλά για να φαίνεται ότι έγινε».

Το άλλο παράδοξο είναι ότι  πολλές φορές ένα έργο που «αναβαθμίζει» έναν ιστορικό χώρο, τελικά τον κάνει λιγότερο ζωντανό για τον ίδιο τον πολίτη. Το Μουσείο Αργυροτεχνίας είναι πράγματι εντυπωσιακό ως ιδέα και ως κατασκευή. Αλλά όταν μαζί μ΄ αυτό απαγορεύεται η πρόσβαση στις επάλξεις και στις στοές, ακόμη και στο μεγάλο μπαλκόνι με τη θέα, τότε ο κόσμος νιώθει πως έχασε κάτι που κάποτε το είχε. Έφτιαξαν ένα μουσείο για την ιστορία, αλλά έκλεισαν την εμπειρία του ίδιου του κάστρου. Γιατί το κάστρο είναι η βόλτα, η θέα στη λίμνη, το να ανεβαίνει κάποιος στις επάλξεις και να αισθάνεται την πόλη κάτω από τα πόδια του. Και φυσικά η εγκατάλειψη υπάρχει τώρα εκεί που κάποτε δεν υπήρχε. Πάνω στις επάλξεις και μέσα στις στοές.  

Στο εξωτερικό, στους περισσότερους ιστορικούς χώρους, η βασική λογική είναι  όχι «πώς θα απαγορεύσουμε την πρόσβαση», αλλά «πώς θα προστατεύσουμε τον χώρο ενώ ταυτόχρονα θα τον ζει ο κόσμος». Οι επάλξεις, οι στοές, τα περάσματα και τα μπαλκόνια εκεί ανοίγουν ακριβώς επειδή δημιουργούν εμπειρία.

Στο Κάστρο της Πράγας ο επισκέπτης περπατά σε αυλές, διαδρομές και σημεία θέας σχεδόν ελεύθερα. Στο Walls of Dubrovnik οι πολίτες και οι επισκέπτες κυριολεκτικά ζουν πάνω στα τείχη. Ακόμη και στη γειτονική μας Αλβανία στο Βουθρωτό ή το Αργυρόκαστρο ισχύει το ίδιο. Όπως και στην αρχαία πόλη των Φιλίππων ή την αρχαία Μεσσήνη ας πούμε, ενώ στη Δωδώνη το μόνο που βλέπει κανείς είναι κόκκινες κορδέλες παντού. Ούτε το θέατρο από ψηλά δεν σε αφήνουν να δεις.

Στην πόλη μας διαθέτουμε ένα ακόμη μοναδικό πλεονέκτημα: τη σύνδεση της παραλίμνιας διαδρομής με τη δεύτερη ακρόπολη του κάστρου, όπου βρίσκονται το Δημοτικό Μουσείο , ο Μεντρεσές και άλλα σημαντικά μνημεία. Αντί όμως η πρόσβαση αυτή να είναι καθαρή, ασφαλής και ελκυστική, οι σκάλες έχουν κλείσει καιρό τώρα και αφεθεί να καλύπτονται από βλάστηση. Θα πείτε όταν δύο χρόνια τώρα έχει αφεθεί η περίφραξη αποκάτω στη Δ.Φιλοσόφου στα ίδια χάλια τι να περιμένεις...

Κι όμως με δεδομένο ότι  πάρα πολλοί  άνθρωποι περπατούν καθημερινά δίπλα στη λίμνη, μια λειτουργική και καλαίσθητη ανάβαση θα οδηγούσε πολλούς  από τους  επισκέπτες μέσα στο ιστορικό κέντρο του κάστρου, αυξάνοντας την επισκεψιμότητα των μνημείων και προσφέροντας μια μοναδική εμπειρία. Δεν απαιτούνται μεγαλεπήβολα έργα, αλλά στοιχειώδης συντήρηση, καθαρισμός και προβολή. Γιατί τελικά είναι ζήτημα αντίληψης  το πώς αντιμετωπίζουμε την ιστορία και τον δημόσιο χώρο. Όταν οι πιο όμορφες διαδρομές μιας πόλης εγκαταλείπονται, η πόλη χάνει ένα κομμάτι της ταυτότητάς της και οι επισκέπτες μια εμπειρία που θα μπορούσε να τους μείνει αξέχαστη.

Έτσι, καιρό τώρα  η βλάστηση κάνει τη δουλειά της καλύτερα από τις υπηρεσίες. Τα χόρτα μεγαλώνουν, τα σκαλιά χάνονται και η πόλη συνεχίζει να προσποιείται ότι δεν βλέπει μια από τις πιο όμορφες εισόδους στα μνημεία της. Γατί εδώ  ως φαίνεται η λογική είναι διαφορετική: αν κάτι μπορεί να φέρει περισσότερο κόσμο, καλύτερα να μείνει κρυμμένο. Η πρόοδος απαιτεί δουλειά, ενώ η εγκατάλειψη μόνο συνήθεια. Και η συνήθεια είναι ίσως η πιο ισχυρή τοπική παράδοση. Ισχυρότερη από την ιστορία, ισχυρότερη από τον τουρισμό, ισχυρότερη ακόμη και από την κοινή λογική. Έτσι τα σκαλιά παραμένουν εκεί όχι ως δίοδος προς τα μνημεία αλλά ως μνημείο μιας νοοτροπίας που αντιμετωπίζει κάθε βελτίωση σαν απειλή και κάθε αλλαγή σαν περιττό κόπο. Η πρόοδος χαλάει τη βολική συνήθεια του «άστα όπως είναι».

Αν τα ίδια σκαλιά βρίσκονταν σε μια πόλη που αντιμετωπίζει σοβαρά την ιστορική της ταυτότητα, θα ήταν ήδη αξιοποιημένα ως βασική διαδρομή επισκεπτών. Στην παλιά πόλη στο Ντουμπρόβνικ  κάθε σκαλοπάτι που οδηγεί στα τείχη είναι καθαρό, φωτισμένο και ενταγμένο σε μια πλήρως οργανωμένη εμπειρία περιήγησης. Το ίδιο και στη συνοικία Αλφάμα στη Λισαβόνα: στενά σοκάκια και ανηφόρες που σε κάθε άλλη περίπτωση θα ήταν «δύσβατα», έχουν μετατραπεί σε οργανωμένες πολιτιστικές διαδρομές. Στην Πράγα, οι ανηφόρες προς το κάστρο δεν κρύβονται από τη φύση, αναδεικνύονται. Είναι μέρος της τελετουργίας του επισκέπτη: η ανάβαση είναι εμπειρία, όχι εμπόδιο.