Στην πόλη μας έχουμε
τη συνήθεια να αναδεικνύουμε κάτι, να το εγκαινιάζουμε και μετά να το αφήνουμε
κλειστό. Οι Στοές στην Πύλη του Κάστρου θα
μπορούσαν να είναι ένα ζωντανό κομμάτι της πόλης -χώρος περιπάτου, ιστορίας,
μικρών εκθέσεων, πολιτισμού- κάτι που συνέβαινε για κάποιο διάστημα. Εδώ και καιρό όμως ο κόσμος που περνάει απ' έξω και βλέπει κλειστές πόρτες. Μέχρι και η πινακίδα που εξηγούσε τι υπάρχει εκεί μέσα αφαιρέθηκε. Και το χειρότερο δεν
είναι η εγκατάλειψη· είναι το μήνυμα που εκπέμπεται: «Το έργο δεν έγινε για να
λειτουργεί αλλά για να φαίνεται ότι έγινε».
Το άλλο παράδοξο είναι
ότι πολλές φορές ένα έργο που
«αναβαθμίζει» έναν ιστορικό χώρο, τελικά τον κάνει λιγότερο ζωντανό για τον
ίδιο τον πολίτη. Το Μουσείο Αργυροτεχνίας είναι πράγματι εντυπωσιακό ως ιδέα
και ως κατασκευή. Αλλά όταν μαζί μ' αυτό απαγορεύεται η πρόσβαση στις επάλξεις, ακόμη και στο μεγάλο μπαλκόνι με τη θέα, τότε ο κόσμος νιώθει
πως έχασε κάτι που κάποτε το είχε. Έφτιαξαν ένα μουσείο για την ιστορία, αλλά
έκλεισαν την εμπειρία του ίδιου του κάστρου. Και φυσικά μόνο εγκατάλειψη υπάρχει τώρα πάνω στις επάλξεις και μέσα στις στοές.
Στους
περισσότερους ιστορικούς χώρους του εξωτερικού η βασική λογική είναι όχι πώς θα απαγορεύσουν την πρόσβαση, αλλά πώς θα προστατεύσουν τον χώρο ενώ ταυτόχρονα θα τον ζει ο κόσμος. Οι
επάλξεις, οι στοές, τα περάσματα και τα μπαλκόνια είναι ανοιχτά για το κοινό ακριβώς επειδή
δημιουργούν εμπειρία.
Στο Κάστρο της Πράγας
ο επισκέπτης περπατά σε αυλές, διαδρομές και σημεία θέας σχεδόν ελεύθερα. Στα τείχη του Ντουμπρόβνικ οι πολίτες και οι επισκέπτες ζουν κυριολεκτικά πάνω στα
τείχη. Ακόμη και στη γειτονική μας Αλβανία -στο Βουθρωτό ή το Αργυρόκαστρο- ισχύει το ίδιο. Όπως και στην αρχαία πόλη των Φιλίππων ή την αρχαία Μεσσήνη ας
πούμε, ενώ στη Δωδώνη το μόνο που βλέπει κανείς είναι κόκκινες απαγορευτικές κορδέλες παντού.
Ούτε το θέατρο από ψηλά δεν σε αφήνουν να δεις πια.
Στην πόλη μας
διαθέτουμε ένα ακόμη μοναδικό πλεονέκτημα: τη σύνδεση της παραλίμνιας διαδρομής
με τη δεύτερη ακρόπολη του κάστρου όπου βρίσκονται το Δημοτικό Μουσείο, ο
Μεντρεσές και άλλα σημαντικά μνημεία. Αντί όμως η πρόσβαση αυτή να είναι
καθαρή, ασφαλής και ελκυστική, οι σκάλες έχουν αφεθεί καιρό τώρα να
καλυφθούν από άγρια βλάστηση ενώ δεν έχουν ανοίξει ποτέ. Θα πείτε όταν δύο χρόνια τώρα έχει αφεθεί η περίφραξη στη Δ. Φιλοσόφου στα ίδια χάλια, τι να περιμένεις...
Με δεδομένο όμως ότι πάρα πολλοί άνθρωποι περπατούν καθημερινά δίπλα στη
λίμνη, μια λειτουργική και καλαίσθητη ανάβαση θα οδηγούσε πολλούς από τους επισκέπτες μέσα στο ιστορικό κέντρο του
κάστρου, αυξάνοντας την επισκεψιμότητα των μνημείων και προσφέροντας μια
μοναδική εμπειρία. Και το καλύτερο; Δεν απαιτούνται μεγαλεπήβολα έργα ούτε κονδύλια εκατομμυρίων παρά μόνο μια στοιχειώδης
συντήρηση, ένας καθαρισμός και προβολή.
Γιατί τελικά είναι ζήτημα αντίληψης το πώς αντιμετωπίζουμε την ιστορία και τον
δημόσιο χώρο. Όταν οι πιο όμορφες διαδρομές μιας πόλης εγκαταλείπονται, η πόλη
χάνει ένα κομμάτι της ταυτότητάς της και οι επισκέπτες μια εμπειρία που θα
μπορούσε να τους μείνει αξέχαστη.
Η βλάστηση όμως κάνει τη δουλειά της καλύτερα από
τις υπηρεσίες όσο η πόλη συνεχίζει να
προσποιείται ότι δεν βλέπει μια από τις πιο όμορφες εισόδους στα μνημεία της.
Γατί εδώ, ως φαίνεται, η λογική είναι
διαφορετική: αν κάτι μπορεί να φέρει περισσότερο κόσμο, καλύτερα να μείνει
κρυμμένο. Η πρόοδος απαιτεί δουλειά, ενώ η εγκατάλειψη μόνο συνήθεια. Και η
συνήθεια είναι ίσως η πιο ισχυρή τοπική παράδοση. Ισχυρότερη από την ιστορία,
ισχυρότερη από τον τουρισμό, ισχυρότερη ακόμη και από την κοινή λογική. Έτσι τα
σκαλιά παραμένουν μνημείο μιας
νοοτροπίας που αντιμετωπίζει κάθε βελτίωση σαν απειλή και κάθε αλλαγή σαν
περιττό κόπο. Η πρόοδος χαλάει τη βολική συνήθεια του «άστα όπως είναι».
Αν τα ίδια σκαλιά
βρίσκονταν σε μια πόλη που θα αντιμετώπιζε σοβαρά την ιστορική της ταυτότητα, θα
ήταν ήδη αξιοποιημένα ως βασική διαδρομή επισκεπτών. Στην παλιά πόλη στο
Ντουμπρόβνικ κάθε σκαλοπάτι που οδηγεί
στα τείχη είναι καθαρό, φωτισμένο και ενταγμένο σε μια πλήρως οργανωμένη εμπειρία
περιήγησης. Το ίδιο και στη συνοικία Αλφάμα της Λισαβόνας: στενά σοκάκια και
ανηφόρες που σε κάθε άλλη περίπτωση θα ήταν «δύσβατα», έχουν μετατραπεί σε
οργανωμένες πολιτιστικές διαδρομές. Στην Πράγα, οι ανηφόρες προς το κάστρο δεν
κρύβονται από τη φύση, αναδεικνύονται. Είναι μέρος της τελετουργίας του
επισκέπτη: η ανάβαση είναι εμπειρία, όχι εμπόδιο.
Οι στοές της Πύλης... κλειδαμπαρωμένες
...και την περίοδο που λειτουργούσαν
Οι επάλξεις απαγορευμένες

Οι στοές του κάστρου είναι πια αποθήκες δομικών υλικών
Το πιο μεγάλο μπαλκόνι με θέα κλεισμένο με συρματόπλεγμα
Οι σκάλες της λίμνης και ο τόπος μαρτυρίου του Δ. Φιλοσόφου ερμητικά κλειστά